Vì sao có người sợ AI, còn có người lại cảm thấy cuối cùng cũng đến lượt mình?

Gần đây, khi tham gia một lớp học về AI, tôi nhận ra một hiện tượng rất thú vị.

Mọi người đều đang học AI. Mọi người đều đang tiếp xúc với các mô hình ngôn ngữ lớn. Mọi người đều đang bàn về việc công việc sẽ thay đổi như thế nào.

Nhưng phản ứng của mỗi người lại hoàn toàn khác nhau.

Với một số người, phản ứng đầu tiên là:

“Công việc của tôi có sắp biến mất không?”

“AI có thay thế tôi không?”

“Tôi có cần học nhanh một chút AI, nếu không sẽ bị đào thải không?”

Với họ, học AI là một hành động phòng thủ. Nó giống như mua bảo hiểm cho bản thân.

Cảm giác của riêng tôi thì hoàn toàn khác.

Khi nhìn thấy AI, phản ứng đầu tiên của tôi không phải là sợ hãi. Đó là phấn khích.

Một câu khác hiện lên trong đầu tôi:

Cuối cùng cũng đến lượt mình.

Câu đó nghe có vẻ hơi kịch tính. Nhưng nó rất thật.

Tôi luôn cảm thấy rằng nhiều hệ thống trong thế giới cũ không phân phối phần thưởng theo năng lực thực sự.

Nhiều người có khả năng phán đoán, tinh thần trách nhiệm và năng lực giải quyết vấn đề phức tạp bị mắc kẹt trong tổ chức, rồi bị đóng gói thành một vị trí, một mức lương và một chức danh.

Bạn có thể làm cho việc thành. Bạn có thể tìm đường trong hỗn loạn. Bạn có thể ra quyết định khi thông tin chưa đầy đủ. Bạn có thể khép lại những vấn đề mà người khác cứ chuyền tay nhau.

Nhưng cuối cùng, công ty giữ phần giá trị gia tăng của hệ thống. Bạn nhận lương.

Đó là nỗi đau mà nhiều nhân viên có năng lực cao cảm thấy. Không phải họ thiếu năng lực. Mà là năng lực của họ không được khuếch đại.

AI khiến tôi phấn khích vì lần đầu tiên, nó cho tôi thấy một khả năng khác:

Một người không phải lúc nào cũng phải chờ tài nguyên từ công ty. Không phải lúc nào cũng phải chờ sếp phê duyệt. Không nhất thiết phải có đội ngũ trước. Không nhất thiết phải sở hữu sẵn mọi kỹ năng.

Một người có thể dùng AI để khuếch đại khả năng phán đoán, hành động và tinh thần chịu trách nhiệm của mình thành một hệ thống.

Trước đây, tôi không biết lập trình, nên tôi không thể xây một website. Trước đây, làm sản phẩm đồng nghĩa với việc phải tìm lập trình viên, nhà thiết kế, những người khác hỗ trợ và tốn rất nhiều tiền.

Bây giờ, tôi có thể tiếp tục trò chuyện với AI, thử nghiệm, bác bỏ, xây lại và bắt đầu lại.

Tôi không phải là lập trình viên, nhưng tôi đã thật sự xây được thử nghiệm sản phẩm AI đầu tiên của mình.

Điều đó khiến tôi nhận ra một việc:

AI không thật sự khuếch đại bản thân tri thức. Nó khuếch đại những năng lực nền tảng mà một người vốn đã có.

Vì vậy, tôi ngày càng tin rằng:

AI sẽ không khuếch đại tất cả mọi người một cách ngang nhau.

Điều này rất quan trọng.

Nhiều người cho rằng một khi AI xuất hiện, ai cũng sẽ mạnh hơn. Tôi không nhìn như vậy.

Với cùng một công cụ AI, có người dùng để trò chuyện. Có người dùng để tra cứu. Có người dùng để viết email. Có người dùng để làm slide.

Nhưng cũng có người dùng nó để xây website, làm sản phẩm, tạo hệ thống, kiểm nghiệm ý tưởng và thiết kế lại cách mình làm việc.

Cùng một công cụ. Khác con người.

AI không phải là siêu năng lực được phân phối đồng đều. Nó giống một chiếc kính phóng đại hơn. Nó khuếch đại những gì đã có sẵn.

Nếu bạn vốn đã có khả năng phán đoán, nó khuếch đại phán đoán của bạn. Nếu bạn vốn đã có tính chủ động, nó khuếch đại hành động của bạn. Nếu bạn vốn đã có tinh thần trách nhiệm, nó khuếch đại khả năng hoàn tất công việc của bạn.

Nhưng nếu một người không muốn phán đoán, không muốn chịu trách nhiệm và không muốn sở hữu kết quả, AI sẽ không tự động biến người đó thành một người có trách nhiệm.

Đó là lý do có người nhìn AI như một mối đe dọa, còn có người nhìn AI như một cơ hội.

Không phải vì nhóm thứ hai nhất thiết thông minh hơn. Trạng thái nền tảng của họ khác nhau.

Nhóm thứ nhất là người dùng AI phòng thủ.

Họ hỏi:

• “Làm sao để tôi không bị đào thải?”
• “Làm sao để tôi giữ được công việc?”
• “Làm sao để tôi dùng AI hiệu quả hơn?”
• “Làm sao để tôi chứng minh mình vẫn còn hữu ích?”

Điểm xuất phát của họ là nỗi sợ. Họ dùng AI để sống sót bên trong hệ thống cũ.

Nhóm thứ hai là người dùng AI ở thế tiến công.

Họ hỏi:

• “Bây giờ tôi có thể làm gì mà trước đây không thể làm?”
• “Tôi có thể tự mình xây một sản phẩm không?”
• “Tôi có thể kiểm nghiệm một ý tưởng mà không cần chờ ai cho phép không?”
• “Tôi có thể giải phóng năng lực của mình khỏi hệ thống công ty không?”

Điểm xuất phát của họ không phải là sợ hãi. Đó là cảm giác có cơ hội.

Họ không muốn dùng AI để bảo vệ một danh tính cũ. Họ muốn dùng AI để tạo ra một danh tính mới.

Hai nhóm này đối diện cùng một AI. Nhưng họ nhìn thấy hai thế giới khác nhau.

Người phòng thủ nhìn thấy: “AI có lấy mất công việc của tôi không?”

Người ở thế tiến công nhìn thấy: “Có phải cuối cùng AI đã trao cho tôi đòn bẩy không?”

Đó là sự khác biệt. Bản thân AI không phải là câu trả lời. Cách một người hiểu AI mới là câu trả lời.

Điều này không chỉ đúng với cá nhân. Nó cũng đúng với công ty.

Một số công ty nhìn thấy AI rồi bắt đầu khám phá, thử nghiệm và thiết kế lại quy trình.

Một số công ty khác nhìn thấy AI rồi bắt đầu kiểm soát, chờ đợi, họp hành và viết chính sách.

AI không chỉ là một bản nâng cấp công cụ. Nó phơi bày ai trong một tổ chức thật sự tạo ra giá trị, và ai chỉ là một nút trong quy trình.

Đó là lý do nhiều công ty lớn nói rằng họ quan tâm đến AI nhưng lại di chuyển rất chậm.

Không phải họ không hiểu AI quan trọng. Bản năng của họ biết rằng nếu AI thật sự đi vào hệ thống, nhiều vai trò, quy trình, thậm chí cả một số tầng quản lý, sẽ bị định giá lại.

Tôi sẽ viết riêng về điều này sau.

Tôi muốn giới thiệu một khái niệm:

Personality-Market Fit.

Trong các startup sản phẩm, người ta nói về Product-Market Fit: sự phù hợp giữa sản phẩm và nhu cầu thị trường.

Tôi nghĩ một con người cũng có thể có Personality-Market Fit.

Nghĩa là:

Nhân cách nền tảng của một người được khuếch đại bởi những công cụ, thị trường hoặc thiết chế mới của một thời đại cụ thể.

Kỷ nguyên internet khuếch đại những người biết biểu đạt, kết nối và tạo nội dung.

Kỷ nguyên video ngắn khuếch đại những người có thần thái trước ống kính, cảm nhận cảm xúc và bản năng phân phối.

Kỷ nguyên Web3 khuếch đại những người hiểu câu chuyện, cộng đồng, biến động và rủi ro.

Vậy kỷ nguyên AI sẽ khuếch đại kiểu người nào?

Câu trả lời hiện tại của tôi là: nó sẽ khuếch đại những người có Responsible Agency.

Responsible Agency là gì?

Agency là khả năng một người chủ động thay đổi thực tại. Responsibility là sự sẵn sàng sở hữu kết quả.

Khi kết hợp lại, chúng trở thành năng lực chủ động có trách nhiệm.

Nó không đơn giản là “có ý tưởng”. Rất nhiều người có ý tưởng.

Nó cũng không đơn giản là “làm việc chăm chỉ”. Rất nhiều người làm việc chăm chỉ trong khi chỉ thực thi nhiệm vụ của người khác.

Năng lực chủ động có trách nhiệm nghĩa là:

Bạn nhìn thấy một vấn đề. Bạn không chỉ phàn nàn. Bạn không chỉ chờ người khác.

Bạn chủ động chia nhỏ nó, phán đoán nó và thử giải quyết nó. Bạn tìm kiếm tài nguyên. Bạn dùng công cụ. Bạn tiếp tục thử nghiệm. Bạn đẩy sự việc tiến lên.

Quan trọng hơn, bạn sẵn sàng chịu trách nhiệm về kết quả.

Trong các tổ chức cũ, kiểu người này không phải lúc nào cũng nhận được phần thưởng cao nhất, vì tổ chức thường trả tiền theo vai trò, không theo năng lực giải quyết vấn đề thật sự.

Nhưng khi AI xuất hiện, kiểu người này lần đầu có cơ hội thật sự để khuếch đại chính mình.

Đó là lý do tôi nói AI không phải là cơ hội của tất cả mọi người. Nó là cơ hội của một số người.

Nó là một bộ đòn bẩy bất ngờ được trao cho những người vốn đã muốn xây dựng, vốn đã muốn chịu trách nhiệm và không hài lòng với việc chỉ chuyển lời hoặc thực thi nhiệm vụ.

Nếu bạn quen chờ chỉ thị, AI có thể chỉ cho bạn thêm công cụ trong khi bạn vẫn tiếp tục chờ những chỉ thị rõ ràng hơn.

Nếu bạn không sẵn sàng chịu hậu quả, AI có thể chỉ cho bạn thêm lựa chọn để né tránh phán đoán.

Nếu bạn không muốn quyết định, AI có thể cho bạn mười câu trả lời và khiến bạn còn lo lắng hơn, vì cuối cùng bạn vẫn phải chọn một.

Nhưng nếu bạn là kiểu người muốn biến mọi thứ thành hiện thực, AI có thể khiến bạn lần đầu nhận ra:

Nhiều việc từng cần đội ngũ, ngân sách, sự cho phép và rào cản kỹ năng, bây giờ tôi có thể tự thử trước.

Đó là lý do cùng một AI khiến có người sợ hãi, còn có người phấn khích.

Vì vậy, câu hỏi thật sự không phải là: “Bạn có biết dùng AI không?”

Mà là: “AI thật sự khuếch đại điều gì trong bạn?”

Nếu AI chỉ khuếch đại sự lười biếng của bạn, nó sẽ khiến bạn lười hơn.

Nếu AI chỉ khuếch đại nỗi lo của bạn, nó sẽ khiến bạn hỏi nhiều hơn và hành động ít hơn.

Nếu AI chỉ khuếch đại sự phụ thuộc của bạn, bạn sẽ càng phụ thuộc vào việc người khác đưa câu trả lời cho mình.

Nhưng nếu AI khuếch đại khả năng phán đoán, hành động, tinh thần chịu trách nhiệm và động lực sáng tạo của bạn, nó có thể trở thành đòn bẩy cá nhân của bạn.

Đó là mặt tàn nhẫn và công bằng của kỷ nguyên AI.

Nó sẽ không tự động cứu tất cả mọi người. Nhưng nó sẽ trao cho một số người từng bị hệ thống cũ đánh giá thấp cơ hội đầu tiên để được định giá lại.

Tôi nghĩ đây là sự rung chuyển mà nhiều nhân viên có năng lực cao cảm thấy sâu bên trong.

Họ không đột nhiên muốn làm giàu. Họ không đột nhiên chạy theo trào lưu.

Điều họ thật sự cảm thấy là:

“Tôi luôn có năng lực, nhưng năng lực của tôi bị mắc kẹt trong hệ thống công ty.”

“Tôi có thể giải quyết vấn đề, nhưng tôi chỉ có thể nhận lương.”

“Tôi có rất nhiều ý tưởng, nhưng chi phí thực thi quá cao.”

“Bây giờ AI đã xuất hiện, liệu cuối cùng tôi có thể biến năng lực của mình thành tài sản không?”

Đây không phải là câu hỏi về công cụ. Đây là câu hỏi về danh tính.

Từ nhân viên thành người sở hữu. Từ người thực thi thành Problem Closer. Từ bán thời gian sang xây dựng đòn bẩy cá nhân.

Tất nhiên, vẫn có rủi ro.

AI sẽ tạo ra ảo tưởng cho nhiều người. Họ có thể nghĩ rằng đặt nhiều câu hỏi nghĩa là đang tư duy. Họ có thể nghĩ rằng tạo ra nhiều nội dung nghĩa là đang sáng tạo. Họ có thể nghĩ rằng xây nhiều công cụ nghĩa là đang khởi nghiệp.

Nhưng không phải vậy.

AI hạ thấp ngưỡng để bắt đầu. Nó không hạ thấp ngưỡng sở hữu kết quả.

Lằn ranh thật sự không nằm ở việc bạn dùng bao nhiêu công cụ AI. Nó nằm ở việc bạn có thể đưa một vấn đề thật đến hồi kết hay không.

Bạn có tạo ra giá trị thật không? Bạn có khiến người khác tin mình nhờ phán đoán và kết quả của mình không?

Vì vậy, tôi không nghĩ tương lai thuộc về “chuyên gia công cụ AI”.

Tôi nghĩ nó thuộc về những người có thể dùng AI để thật sự giải quyết vấn đề.

Đó là điều Future Lab muốn tiếp tục nghiên cứu.

• Vì sao có người nhìn AI như một mối đe dọa?
• Vì sao có người nhìn AI như một cơ hội?
• AI khuếch đại kiểu người nào?
• AI phơi bày kiểu người nào?
• Các cá nhân có năng lực cao được giải phóng khỏi tổ chức cũ như thế nào?
• Một người bình thường có thể biến khả năng phán đoán, hành động và tinh thần chịu trách nhiệm thành tài sản như thế nào?

Tôi chưa có tất cả câu trả lời. Nhưng tôi ngày càng chắc chắn về một điều: